فرونشست زمین چیست؟
فرونشست زمین پدیدهای است که طی آن سطح زمین به طور تدریجی یا ناگهانی پایین میآید. این پدیده میتواند به دلایل مختلفی رخ دهد، از جمله عوامل طبیعی و فعالیتهای انسانی. در زیر به توضیح جزئیات و علل این پدیده میپردازیم:
عوامل طبیعی
حل شدن سنگهای زیرزمینی: برخی سنگهای زیرزمینی مانند سنگ آهک، دولومیت و نمک در آب حل میشوند. این فرآیند که معمولاً توسط آبهای زیرزمینی رخ میدهد، باعث ایجاد حفرهها و فروچالهها میشود که میتواند به فرونشست زمین منجر شود.
فرسایش
جریان آب زیرزمینی میتواند مواد خاک و سنگ را شسته و حمل کند، که باعث کاهش پایداری و فروپاشی ساختار زیرزمینی میشود.
فعالیتهای آتشفشانی
تخلیه ماگما از زیر سطح زمین و کاهش فشار باعث فرونشست سطح زمین در مناطق آتشفشانی میشود.
عوامل انسانی
استخراج آبهای زیرزمینی
برداشت بیش از حد آبهای زیرزمینی برای کشاورزی، صنعت یا مصارف شهری میتواند منجر به کاهش فشار آب در زیر زمین و فرونشست زمین شود.”
استخراج منابع معدنی
استخراج نفت، گاز و معادن میتواند باعث ایجاد حفرهها و فرونشست زمین شود.
ساختمانسازی
ساختوساز و بارگذاریهای سنگین روی زمین میتواند باعث فشردهشدن لایههای زیرین و فرونشست زمین شود.
زهکشی و کاهش سطح آبهای سطحی
کاهش سطح آب دریاچهها، تالابها و رودخانهها میتواند منجر به خشک شدن خاک و فروپاشی ساختار زیرزمینی شود.
پیامدها
آسیب به زیرساختها
فرونشست زمین میتواند باعث ترکخوردگی و تخریب ساختمانها، جادهها، پلها و خطوط لوله شود.
تغییر در الگوی زهکشی
فرونشست زمین میتواند الگوی جریان آبهای سطحی و زیرزمینی را تغییر دهد و منجر به سیلابهای محلی یا خشکسالی شود.
خطرات زیستمحیطی
فرونشست زمین میتواند زیستگاههای طبیعی را تخریب کند و به اکوسیستمهای محلی آسیب برساند.
پیشگیری و مدیریت
مدیریت منابع آب
استفاده بهینه و مدیریت منابع آبهای زیرزمینی میتواند از برداشت بیرویه و فرونشست زمین جلوگیری کند.
نظارت و پایش
استفاده از سیستمهای نظارتی و فناوریهای پیشرفته مانند تصاویر ماهوارهای و سنسورهای زمینی میتواند به شناسایی و پیشگیری از فرونشست زمین کمک کند.
طراحی و مهندسی مقاوم
طراحی و ساخت سازهها و زیرساختها به گونهای که در برابر فرونشست زمین مقاوم باشند.
اهمیت منظرسازی کم نیاز به آب و حفظ منابع آبی برای مدیریت بحران فرونشست زمین
محققان سازمان زمینشناسی، اصفهان را پرمخاطرهترین منطقه و نماد فرونشست کشور نامگذاری کردهاند. برخی شهروندان در مناطقی که شدت پیشرفت فرونشست بیشتر است، میگویند: شبها که سکوت بیشتر است، صدای تَرَک خوردن دیوار را میشنویم.
با تداوم این شرایط و عدم جاری شدن آب در رودخانه زایندهرود بهعنوان یکی از مهمترین عوامل مؤثر در پیشگیری از این بحران و از سوی دیگر تأثیر 20ساله خشکی بستر زایندهرود با بیتوجهی بیش از پیش نسبت به این بحران، در سالهای آتی شاهد تخریب خانههای مردم، ابنیههای شاخص و تاریخی و در نهایت «اصفهان زیبا» خواهیم بود.
با برداشتهای غیرمجاز در بالادست، بنا بر اعلام روابط عمومی سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، بر اساس آمارها 42 هزار و 349 حلقه چاه مجاز در استان اصفهان وجود دارد که سالانه 5/3 میلیارد مترمکعب آب برداشت میکنند و حدود 21 هزار حلقه چاه غیرمجاز وجود دارد که در زمان حاضر حدود 9 هزار و 823 حلقه چاه فعال است، حدود 6 هزار حلقه چاه مسدود شدهاند و بقیه چاهها آبی ندارند و متروکه هستند و محققان سازمان زمینشناسی، اصفهان را پرمخاطرهترین منطقه و نماد فرونشست کشور نامگذاری کردهاند.
شهر اصفهان سالانه 12 تا 18 سانتیمتر نشست میکند
اکبر قاضیفرد، استادتمام دانشکده زمینشناسی دانشگاه اصفهان گفت: باتوجه به اینکه کل شهر اصفهان و اکثر مناطق آن در معرض فرونشست است و ایستگاههای اندازهگیری GPS نشان میدهد بین 12 تا 18 سانتیمتر شهر در حال فرونشست است این فرونشست مسلماً بیتأثیر بر بخشی از تخریبهای ابنیههای تاریخی نبوده است.
وی ادامه داد: هرچقدر برداشت آب از سطح شهر بیشتر شود و سطح آب زیرزمینی افت کند شاهد نشست و بازشدگی بیشتر ترکها و تخریب ابنیههای تاریخی و حتی خانههای مردم خواهیم بود.
بهرام نادی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی در گفتوگو با خبرنگار تسنیم معتقد است که تغذیه نامناسب آبخوان بهسبب عدم جریان مداوم زایندهرود از سال 1379، نبود تخصیص 176 میلیون مترمکعب حقآبه سالانه تالاب گاوخونی و کاهش میزان بارندگی، انتقال سالانه 80 تا 90 میلیون مترمکعب آب زایندهرود به خارج دشت بهمیزان تقریبی 2 میلیارد مترمکعب بدون انجام الزامات ورودی آب به زایندهرود همچون تونل سوم کوهرنگ و… موجب افت سطح آبهای زیرزمینی و در نتیجه سبب بروز مشکلات عدیدهای از جمله تخریب محیط زیست، آسیب به کشاورزی، تولید، تأمین آب آشامیدنی، نشست گسترده و تهدید تداوم زندگی در دشت خواهد شد.
وی درباره پدیده فرونشست در حوضه آبریز زایندهرود با اشاره به حفر 3600 حلقه چاه ثبتشده در محدوده شهری اصفهان و تداوم تخلیه آب در دشت اصفهان برخوار با تأکید بر اینکه برداشت آبهای زیرزمینی و تخلیه آب از مخازن آب زیرزمینی (آبخوان) از بیشترین عوامل فرونشست در استان اصفهان است، گفت: تعدادی از این چاهها با مجوز حفاری برای کشاورزی، تأمین آب شرب برخی مناطق و صنعت استفاده میشود اما با حفر چاههای غیرمجاز و پمپاژهایی بیش از ظرفیت آبخوان بدون هیچگونه کنترلی، توسعه ناپایدار ایجاد کردیم.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از اصفهان ، بروز پدیده فرونشست در ایران به میزان 90 برابر میانگین کشورهای توسعه یافته طی تشدید اُفت سطح آب و کسری مخزن آبخوانها با حفاری بیش از 750 هزار حلقه چاه وضعیتی را رقم زده که 408 دشت از 609 محدوده دشتهای کشور ممنوعه اعلام شود و با نرخ سالیانه فرونشست 16 سانتیمتری طی دههای اخیر با بارگذاریهای بیچون و چرا بر زایندهرود نماد فرونشست زمین در کشور شناخته شود.
از آنجایی که فرونشست زمین بر اثر افت آبهای زیرزمینی اتفاق میافتد استان اصفهان با قرارگیری در اقلیم گرم و خشک جغرافیایی یکی از استانهای کم آب ایران است که با کاهش بارندگیها، افت شدید سطح منابع آب زیرزمینی با توسعه نامتعارف صنعت و کشاورزی، حفر چاههای مجاز و غیرمجاز، خشکی رودخانه زایندهرود و تنشهای اجتماعی بهتبع افزایش جمعیت طی نیم قرن گذشته وضعیت مخاطرات طبیعی این استان را به جایی رسانده که فرونشست زمین گریبانگیر آن شده و در روزگاری نه چندان دور که مسئولان استانی زیربار چنین پدیدهای نمیرفتند اکنون در جلسات رسمی و رسانههای تصویری و سایبری خطر جدی آن را به متولیان کشور گوشزد میکنند.
به گفته کارشناسان امروز دامنه آثار فرونشست زمین از دشتهای ایران عبور کرده و حالا در بیشتر شهرهای کشور میتوان این آثار را به وضوح مشخص کرد؛ حتی در استانهایی نظیر تهران، اصفهان، گیلان و مازندران این فرونشستها در مراکز شهرها قابل مشاهده است که نشان از خطر جدی برای ادامه بقای شهرها دارد. اما خطر بزرگتر وقتی مشخص میشود که این فرونشستها به فروچالههای عظیم در مرکز شهرها تبدیل میشوند؛ این اتفاق در شهرهای بزرگی نظیر پایتخت و نصفجهان که بافتی فشرده دارد فاجعه آفرین خواهد بود.
همچنین به گفته مدیرکل زمین شناسی مرکز اصفهان در سال 95 فقط 2 درصد مساحت استان بالغ بر 2 هزار و 900 کیلومتر مربع درگیر فرونشست زمین بود اما آخرین مطالعات نشان میدهد حدود 10 هزار کیلومتر مربع استان یعنی 10 درصد آن به صورت خطرناک و بسیار جدی درگیر فرونشست شده است.
اسلامی مدیرکل سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی اصفهان با قاطعیت معتقد است؛ امروز اصفهان تنها شهری است که فرونشست زمین به داخل منطقه مسکونی آن نفوذ کرده و دیگر زمانی برای احیای آبخوان دشت اصفهان- برخوار نداریم و تنها تا سال 1409 و در خوشبینانهترین حالت تا سال 1418 فرصت برای نجات این آبخوان داریم.
کارشناسان و مسوولان در سالهای گذشته، همواره بر مُخاطرات و تهدیدهای ناشی از گسترش فرونشست زمین در اصفهان هشدار دادهاند؛ این هشدارها زمانی جدیتر شده است که آثار تخریبی فرونشست زمین بر ابنیه تاریخی و میراثی اصفهان خود را به مرور زمان نشان میدهد و هر روز تصاویر جدیدی از تَرَک ها و نشست ها در آثار تاریخی مختلف این خطه منتشر میشود.
با توجه به برخورداری استان اصفهان از ۲۲ هزار اثر تاریخی که هفت اثر آن به ثبت جهانی رسیده است، اثر فرونشست زمین در میراث فرهنگی و آثار تاریخی اهمیت زیادی دارد بنابراین امروز این موضوع توسط مسوولان، کارشناسان و استادان دانشگاه در اصفهان بررسی شد و آنچه مورد تاکید قرار گرفت، این بود که اصفهان، جایی برای خطا ندارد و نباید این شهر را در برابر بحران هایی مانند فرونشست زمین و خشکی زایندهرود، تنها گذاشت.
علیرضا ایزدی با اشاره به حدود ۶۰۰ هزار اثر تاریخی در کشور و ۲۲ هزار اثر در اصفهان افزود: ما در برخی موارد با این بناها بهخوبی رفتار نکردیم و چه بسا در مواردی، لودرها تعدادی از این بناها را نابود کردهاند، بسیاری از داشتههای ما از بین رفته است و اگر امروز نیز این تعداد اثر تاریخی را در کشور داریم هنوز نتوانستهایم ارتباط مناسبی برای معرفی آنها با نسل جوان برقرار کنیم.